Stara planina
Opšte informacije
Stara planina spada u mlade venačne planine, sa brojnim lepotama, koje su nedovoljno poznate ljudima. Naziva se još i Balkan, po čemu je i čitavo poluostrvo na kome se planina nalazi dobilo naziv Balkansko poluostrvo.
Na Staroj planini se može izdvojiti nekoliko klimatskih regiona: prelazni ili subplaninski klimatski region na visinama između 600 i 1250 m n.v., pravi planinski klimatski region na visinama između 1250 i 1900 m n.v. i visokoplaninski klimatski region na visinama iznad 1900 m n.v. Snežna granica na Staroj planini se nalazila na visini od oko 1700 m n.v.
Bogata je vodama i predstavlja kolevku dve reke: Nišave i Timoka. Ostale značajne reke na ovim prostorima su Toplodolska reka, Visočica, Dojkinačka reka, Jelovička reka i Rosomačka reka.
Proglašena je parkom prirode 1997. godine i time su svi rezervati i spomenici prirode stavljeni pod jedinstvenu zaštitu države. Čini jedinstven ekosistem sa raznovrsnim živim svetom. Zahvaljujući specifičnosti i značaju, kao i raznovrsnosti flore i faune, veliki broj lokaliteta proglašen je zaštićenim prirodnim dobrima, rezervatima i spomenicima prirode.
Do pre 15 godina, na teritoriji Stare planine, pravljen je jedan od najkvalitetnijih sireva na svetu, koji se zvao Staroplaninski kackavalj ili Pirotski kačkavalj. Ovaj sir je predstavljao jedan od najznačajnijih izvoznih artikala Srbije. Interesantno je napomenuti da je 60-ih godina upravo ovaj sir najviše koristišćen u ishrani u Beloj kuci. Pašnjaci Stare planine su nakon drugog Svetskog rata napasali i do 500 000 ovaca.
Izvor: www.stara-planina.org
Mapa
Stara planina se administrativno prostire na teritorijama četiri opštine, Zaječar, Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad. Stara planina udaljena je 330 km od Beograda, 70 km od Niša, 100 km od Zaječara, 50 km od Knjaževca ili Pirota.
Na Staru planinu može se stići iz više pravaca:
- Ukoliko se putuje na relaciji Niš-Svrljig-Knjaževac-Kalna-Babinzub, put je dugačak 110 kilometara, sa dobrom vertikalnom i horizontalnom signalizacijom. Ovaj pravac se redovno održava i trenutno je najbolji izbor za dolazak na Staru planinu. Preporučuje se opreznost na Tresibabi, na delu puta Svrljig-Knjaževac, jer u toku zime ima dosta leda na kolovozu.
- Najkraći put za one koji dolaze iz Beograda ili Zapadne Srbije je Sokobanja-Knjaževac-Kalna-Babin zub, ali je ovaj putni pravac u lošem stanju, pa se ne preporučuje.
- Putni pravac Niš-Svrljig-Jalovik izvor-Kalna-Babin zub, 30 kilometara je kraći od puta preko Knjaževca, ali je put od Svrljiga do sela Jalovik izvor lokalni, nema horizontalnu, a i vertikalna signalizacija je slaba, pa je moguće zalutati.
- Postoji i putni pravac Niš-Pirot-Kalna-Babin zub, tako što se od Niša do Pirota putuje auto-putem, do isključenja za Temsku, ali je deo puta od Temske do Kalne lošeg kvaliteta sa rupama i klizištima.
Ski staze
Stara planina ovu zimsku sezonu dočekuje sa novom žičarom, gondolom i novim ski putevima svih kategorija. Gostima će biti na raspolaganju nova fiksna četvorosedna žičara horizontalne dužine 963 metra, koja povezuje deo skijališta „Konjarnik" ka Rakitskoj gori, s jedne strane i Jabučko ravnište s druge strane. Kapacitet žičare je 2.400 skijaša na sat, a kretaće se brzinom od 2,6 metara u sekundi.
Izgrađena je i gondola koja pokriva horizontalnu dužinu 1.100 metara sa polazom od Jabučkog ravništa ka Rakitskoj gori. Početni kapacitet je 1.200 skijaša na sat, sa mogućnošću proširenja do 2.400. Brzina kretanja je šest metara u sekundi, a broj osoba u kabini gondole osam.
Instalacije prati 12 kilometara staza i ski puteva svih kategorija, od lakih do najtežih.
Ski centar je u celosti pokriven sistemom za proizvodnju veštačkog snega ukupne dužine tri kilometra. Sistem čine vodoakumulacija na Župskoj reci kapaciteta 10.000 kubnih metara, 21 šaht sa 20 priključaka za topove za proizvodnju veštačkog snega, sedam mobilnih topova M12 i potisni cevovod dužine 3.000 metara.
Ski centar je od ranije opremljen četvorosednom žičarom, kapaciteta 1.400 skijaša na sat, ski liftom tipa sidro, kapaciteta 1. 200 skijaša na sat i „bebi" ski liftom.
Staze Konjarnik i Sunčana dolina su po kategorizaciji srednje teške staze, dok je Markova livada prilagođena za najmađe i skijaše početnike. Ukupan kapacitet skijališta je 2.600 skijaša na sat.
U ski centru izgrađen je hangar za smeštaj specijalne mehanizacije, a skijalište je opremljeno sa dva tabača.
"Skijališta Srbije" su prošle godine dobila sertifikate (homologaciju) Međunarodne skijaške federacije (FIS) za ukupno šest ski staza na Kopaoniku, Zlatiboru i Staroj planini, koji potvrđuju da staze ispunjavaju sve uslove utvrđene odgovarajućim FIS standardima.
Zahvaljujući homologaciji staza, u Srbiji će biti moguće organizovanje svih međunarodnih takmičenja u alpskom skijanju i snoubord disciplinama.
Flora i fauna
Ova planinska lepotica je područje sa izuzetnim vrednostima sa stanovišta raznovrsnosti biljnog i životinjskog sveta i njihovih zajednica, kao i geomorfoloških, geoloških, hidroloških i hidrogeoloških osobenosti, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara. Površina Parka prirode Stara planina je 142.219,64 ha.
Na Staroj planini nalazi se 1195 taksona vaskularne flore, 51 vrsta mahovine, što u odnosu na nacionalnu floru čini 34% od ukupnog fonda flore Srbije. Ovde se nalaze i tercijarne i endemoreliktne biljne vrste, koje su se zadržale u klisurama, a glacijalni reklikti i endemi nalaze se na visokim delovima planine.
Izuzeto su značajne ugrožene biljne vrednosti, bilo da su malobrojne ili da su im staništa ugrožena. Ovih biljaka na Staroj planini ima 147 vrsta, a na njenim obroncima raste i 40 biljnih vrsta, koje su kao prirodne retkosti na području Srbije stavljene pod zaštitu. Neke od njih su: patuljasta perunika, planinska sasa, gorocvet, kosovski božur, žbunasta jova, stepski lužnjak, rosulja, planinski javor, šumski ljiljan, tresavski kaćun i dr.
Staru planinu pokriva biljni pokrivač od 52 biljne zajednice, a njihov raspored zavisi od ekoloških uticaja, koji se prepliću na različitim staništima. Bogatstvo vegetacije ogleda se kroz raznovrsnost žubnastih, šumskih, livadskih, pašnjačkih i tresavskih zajednica. Izdvojene su i visinske vegetacijske zone: hrastov pojas, bukov pojas, smrčev pojas, pojas subalpske žbunaste vegetacije niske kleke, borovnice i subalpske smrče, i pojas krivulja. Posebnu vrednost čine tresavske zajednice, koje se nalaze u pojasevima bukovih i četinarskih šuma na Jabučkom ravništu, Dojkinom vrelu i u predelu Arbinja.
Na Staroj planini su razvijene i reliktne polidominantne šumske zajednice, koje izgradjuju biljne vrste endemskog i reliktnog karaktera. Do sada su izdvojeni strogi prirodni rezervati:
- „Draganište" - rezervat smrčevih šuma
- „Golema reka" - bukova prašuma
- „Vražja glava" - značajan lokalitet u šumskom kompleksu Stare planine, na kojem se može pratiti spontani razvoj i sukcesija biljnih vrsta, koje su u njenom sastavu, a posebno planinskog javora.
- „Smrče" (Arbinje) - najočuvanije i najlepše smrčeve šume na Staroj planini i u Srbiji uopšte, sa tipičnim trestavskim i sfagnumskim zajednicama.
- „Kopren" - predstavlja nalazište biljaka iz porodice mesožderki
Među orhidejama na Staroj planini žive prave prirodne retkosti, kao što su Coeloglossum viride, Dactylorhiza cordigera, Dactyilorhiza romana, Dactyilorhiza saccifera, Epipactis palustirs i mnoge druge.
Značajne vrste u flori Stare planine su Campanula calycialata - krilasti zvončić; Svertia perenis - pikobojka; Tozzia alpina carpatica - karpatska tocija; Senecio pancicci - Pančićeva žablja trava; Soldanella hungarica - planinska zvončica; Oxyria digyina - rudjevica; Pingicula leptoceras - debeljača; Drosera rotundifolia - rosulja; Alnus viridis - zelena jova; Eranthis hyemalis- kukurijak; Gentiana lutera - žuta lincura i Gentiana punctata - pegava lincura. Mnoge od njih su zaštićene i nalaze se na Crvenoj listi ili u Crvenoj knjizi flore Srbije.
Na Staroj planini rastu i gljive koje imaju, ili mogu imati ekonomsku vrednost, a to su: Agaricus macrosprus - šampinjon, rudnjača; Agaricus campestris - livadski šampinjon; Amanita caesarea - blagva,knjeginja; Boletus edulis - pravi vrganj; Boletus regius - kraljevski vrganj; Cantharellus cibarius - lisičara; Macrolepiota procera - sunčanica, srndač i druge.
Vegetacija Stare planine je veoma raznovrsna, ima oko 50 fitocentoza, od kojih su 23 šumske, 29 travnjačke, a neke su endemične ili reliktne.
Reliktne poludominantne šumske zajednice su: Fago-Aceti intermediae - Colurentum (zajedinca bukve, pančićevog maklena i mečje leske); Querco - Aceri intermediae - Colurentum (zajednica hrasta, pančićevog maklena i mečje leske); Fagetum submontanum mixtum silicicolum (zajednica predplaninske bukve i drugih vrsta na silikatu); Carpino orientalis - Quarcetum mixtum calciolum (zajednica grabiča, hrasta i drugih drvenastih vrsta na krečnjaku); Syringetum vulgaris (zajednica jorgovana);Salici Alnetum viridis (zajednica šleske vrbe i zelene jove).
Od fitocentoza livada i pašnjaka, endemične su: Allio - Caricetum leavis (zajednica luka i oštrice); Festucetum paniculatae(zajednica velikog maklja); Vaccinio (zajednica borovnice i brusnice); Drosero - Caricetum stellulatae (zajednica rosulje i oštrica); Cardamino - Rumicetum balcanicae (zajednica režuhe i balkanske kiselice); Telekietum specisae (zajednica crnog omana); Symphyandro - Saxifragetum moschatae (zajednica zvončića i kamenica).
Na obroncima Stare planine raste i mnogo lekovitog bilja koje je zaštićeno Zakonom. U tu grupu spadaju i Juniperus communis- kleka; Asarum europaeum - kopitnjak; Chellidonium majus - rusa; Saponaria officinalis - sapunjača; Melilotus officinalis - ždraljevina; Ononis spinosa - gladiš, zečji trn; Frangula alnus - krušina, krkavina; Viscum album - imela, bela imela; Angelica silvestris - divlja angelika; šiviz, Gentiana lutea - lincura; Equisetum arvense - rastavić, preslica i mnoge druge.
Na ovom području zastupljene su brojne životinjske grupe, koje doprinose lepoti prirode. Faunu čini 116 vrsta leptira (22 novoutvrđene, a 6 vrsta predstavlja glacijalne relikte), 18 vrsta herpetofaune (6 vrsta vodozemaca i 12 vrsta gmizavaca), a ihtiofauna predstavljena je sa 26 vrsta.
Najveći diverzitet ptica u Srbiji, bivšoj Jugoslaviji i većem delu Balkana, nalazi se upravo na Staroj planini, gde su svoje stanište našle 203 vrste. Stara planina uključena je u registar područja od medjunarodnog značaja za ptice Evrope - IBA sa površinom od 44.000 ha. Fauna sisara zastupljena je sa 30 vrsta, a posebno se ističu tekunica, snežna voluharica, ris i medved.
Izvor: JP Stara Planina
| Tweet |
