Pećine i jame

Uzbudljive misterije podzemlja

Pećine predstavljaju utočište i sklonište ljudima još od prastarih vremena. Za njih se vezuju mnogi mitovi i legende. Povrh svega, one predstavljaju jedan drugi, podzemni svet, svet tišine i iskonske, nesvakidašnje prirodne lepote. S obzirom na veliku rasporstranjenost krečnjačke mase u jugoistočnoj Srbiji, pećine i jame su česta pojava, a neke od njih, po svojim karakteristikama, spadaju u red najatraktivnijih u svetu. 

Pećine i jame predstavljaju podzemne oblike kraškog reljefa. Kraški reljef nastaje delovanjem kraške erozije. Kraška erozija predstavlja geomorfološki proces izgrađivanja oblika reljefa delovanjem vode u karbonantnim stenama (koje se rastvaraju u vodi), a u prvom redu u krečnjacima i dolomitima.

Ponirući u unutrašnjost krečnjačkih masa duž brojnih pukotina, koje se račvaju u različite povezane ili izolovane sisteme, atmosferska voda i voda podzemnih tokova vrši snažan korozivni rad. Rastvarajući zidove pukotina, voda ih proširuje i produbljuje, čime je omogućeno sve veće poniranje. Proširene pukotine omogućuju cirkulaciju podzemnih vodenih tokova, koji svojom mehaničkom erozijom i korozijom stvaraju prostrane podzemne šupljine – kanale, hodnike, galerije i dvorane. Na taj način postaju podzemni kraški oblici. 

Jame su podzemni kraški oblici koji počinju na površini krečnjaka zjapećim otvorom, a spuštaju se u dubinu krečnjačke mase u vidu strmih ili vertikalnih kanala. Postanak jama vezan je prvenstveno za delovanje kraške erozije. Površinska voda, koja ponire duž mnogobrojnih, pretežno vertikalnih pukotina u unutrašnjosti krečnjačke mase, rastvara krečnjak duž zidova pukotine: pukotina se postupno proširuje, a njena apsorpciona moć povećava. Kao posledica površinsko oticanje prelazi u podzemno. Time je pored intenzivne kraške erozije, izazvana i mehanička erozija (korazija) koju vrše novonastali podzemni tokovi, što mnogostruko ubrzava širenje jama i njihovu morfološku evoluciju. U njihovoj klasifikaciji mogu se idzvojiti sledeći genetski tipovi jama: kraške jame, salomne jame, ponori, sifonske jame i vigledi. 

Pećine su podzemni kraški oblici koji se pružaju u unutrašnjost krečnjačkih masa u vidu više ili manje nagnutih kanala i hodnika. Promena nagiba pećinskih kanala česta je pojava – oni se čas penju, čas spuštaju. Pećinski ulazi imaju različite dimenzije, ali od njihove veličine ne zavisi i veličina pećina: često mali pećinski ulazi prethode velikim i prostranim pećinskim sistemima, i obratno. Dužine pećina i njihovih kanala su različite i zavise od brojnih faktora. U povoljnim uslovima u unutrašnjosti krečnjačkih masa mogu se stvroiti pravi lavirnitni pećinskih kanala čija dužina dostiže više desetina kilometara.

Akumulativnim delovanjem kraške erozije u pećinskim odajama i kanalima stvaraju se različiti oblici pećinskog nakita, koji postaje izlučivanjem kalcijum karbonata – kalcita. Tako nastaju stalaktiti, stalagmiti, stubovi, draperije, pećinske kade i sl. Mnogi oblici nakita dobijaju nazive po svojim oblicima, zavisno od toga na šta podsećaju. Pećine u jugoistočnoj Srbiji često predstavljaju stanište za velike kolonije slepih miševa.

M. Stojković